Yeninin tahakkümüyle düşünmeye başlıyor insan tüm yıl boyunca en etkilendiği kitabı seçerken. Hem yeninin hakkını yemeyeceğiz hem de masamızın üstünde bekleyen henüz okuyamadığımız –mesela sadece üç yıllık– “eski” romanların.

Bu yıl Laurent Binet’nin Dilin Yedinci İşlevi[1] nispeten kolay bir seçim oldu: Hem on yıl önce yazılmış hem de dilimizde yeni yayımlanmış. Hem yeni hem de eski. Sayesinde 1999’da yazılmış ama bu yaz okuyup hayran kaldığım Tim Parks’ın Kader’ini yazmaktan vazgeçtim. Bu yıl çevrilip yayımlanmış bir kitap değildi ayrıca.

Dilin kudreti üzerine yazılmış bir roman bu. Her cümledeki gizli espriyi anlamaya çalışma, anladıkça entelektüellik ödül hormonlarımızın salgılandığı okuma maratonunu, televizyondan Barthes’ın ölüm haberinin verildiği ironik-komik sahne biraz anlatabilir:

…  Roland Barthes Bir Aşk Söyleminden Parçalar kitabını tanıtmıştı. Bu kitap büyük başarı kazandı (Foucault gözlerini deviriyor) ve birazdan göreceğiniz bölümde Barthes duygusallıkla ve … (PPDA duraksıyor) cinsellik arasındaki ilişkiyi (Foucault gözlerini deviriyor) sosyolojik bir bakış açısıyla anlatıyor (Simon gözlerini deviriyor). Şimdi dinliyoruz (Lacan gözlerini deviriyor). (s. 75)

Binet biraz kronolojiyle de oynamış, Althusser’e eşini önce öldürtmüş, Bologna Gar’ının bombasını yine önceden patlatmış ki kurgu hızlansın, 1981’e yani Giscard ve Mitterand’ın seçimlerine, Blondie’nin Call Me’sine ve aynı zamanda Lendl ve Borg’un tenis maçına kadar uzanabilsin. Bu kadar eskiden söz edince aylar ve günlerde değişiklik yapmak mübah belki, hepsinin aynı senede olması kâfi. Sonra New York’a, Cornell’e ve bir önceki yıl tekrar düzenlenmeye başlamış tarihi karnavalın geçtiği Venedik’e de giden romanı Binet’nin epeyce eğlenerek ve çok araştırma yaparak ama ne kadar özgürce yazdığını düşünerek okudum.

Bununla birlikte bugünle Gramsci’nin dönemi arasında bir fark var. Bugün artık faşizm tehdidi altında yaşamıyoruz. Faşizm artık devletin krize girmesi ve hâkim sınıfın kitlelerin kontrolünü yitirmesinin korkunç sonucu değil. Yaptırım olmaktan da çıktı, ilerici güçlerin ilerleyişini engellemede yönetici sınıfın sinsi yardımcısı, uzantısı haline geldi. Artık açıktan desteklenen bir faşizm değil, kendini gizleyen utangaç, müphem bir faşizm var; askerin değil, kurnaz politikacıların faşizmi; gençlerin partisi değil, yaşlıların faşizmi; hiçbir şey değişmesin diye her şeyin değişmesini isteyen… yaşlı haydutların faşizmi. (s. 177)

Tarihin mükerrer olması değil bu sözlerdeki çizgiyi kalınlaştıran. Bilakis, tarihselliğin giderek uçucu hale gelmesi. Bugün yaşananların sanki sadece günümüze ait olduğu gibi garip sanrılara kapılmamıza, linç kültürünü eleştirirken, tarihselleştirmeyi güme götürerek ayyuka çıkardığı, elimizi kolumuzu bağlayan panikle karışık korkularımıza ve bunları artıran ülke hallerimize dalmadan esas konulara geçelim.

Romanda birinin yatak odasını gözetliyormuş hissi uyandıran her ikisi de eşcinsel, Barthes ve özellikle siyah kimonosunu bile öğrendiğimiz, maalesef roman kahramanı olduğu zamandan dört yıl sonra dünyaya veda edecek Foucault’nun cinsel yaşamlarına ait bazı ayrıntılar sahiden şaşırtıyor insanı. Oysa bu gözler Marquis de Sade’dan Henry Miller’a nice ayıp eser okudu. Bu şaşkınlık bir muhafazakârlaşma emaresi mi, diye sorgularken, esas sorunun başka olduğu ortaya çıkması içimi rahatlamadı: Sorun ünlü filozoflar ve yazarlar hakkında canı istediği gibi atıp tutabilecek bir romancıyla karşılaşmaktan ibaretti.[5]

O vakit K24’ü ve diğer edebiyat dergilerini okumayan, düşünsel olarak kendini geliştirme arzusuyla arası kötü ama bookstagramcıları sıkı takip eden okurlarla sık karşılaşmanın üzüntüsüne  tüm bu düşünceleri ekleyerek entelektüel karşıtlığı ve otosansür konusundan söz etmenin zamanı.

Romanı okurken aklıma gelen sorular esas şunlardı:

Değerli bir düşünürün ya da yazarın trajik ölümünü bırakın, başına gelen kötü bir olayı böylesine tiye alan bir roman yazabilir miydim? Topluyorum, çıkarıyorum, olmuyor. Ne yazacak öyle biri geliyor aklıma ne de buna kalkışabilirmiş gibiyim. Cesur olmadığımdan değil – ülkemde bunu yapmayı peşinen mantıksız buluyorum ve düşünce, bağlamıma bile girmeden eleniyor. Bunu geçelim.

Aydınlanmayı pas geçse de, entelektüel ve aydın ayrımını ortaya çıkarabilme ilginçliğindeki ülkeme ait felsefede, göstergebilimde, sosyolojide ya da edebiyatta (ve birçok diğer alanda) dünyaca bu kadar tanınmış, gerçek kahramanların bulunduğu bir roman yazabilir miydim? Hayır, yazamazdım. Bu yazıya sığmayacak kadar çeşitli nedenlerle, pek yok öyle ünlülerimiz. Sadece Türkiye’de tanınmış birilerini yazdım diyelim; cinsellik içermese, mizah olduğu bilinse dahi, kurguyla gerçeğin bu kadar karıştığı, bu denli dalga geçilen bir hikâyeyi anlatamaz, bu yılın popüler tabiriyle nefret yemi atmak istemezdim. Takılanların çıkamadığı linç sarmallarının hepsi birer girdap misali… Cümlelerin bağlamından çıkarılıp atıldığı, çamurlarla dolu bir bataklık. Bunu da geçelim.

Diyelim ki Fransa olmasın, Türkiye olsun; ünlü olmasalar da kurgu kahramanlarla göstergebilimden, yapısalcılıktan bu kadar dem vuran, okurun entelektüel seviyesini bu denli sınava tabi tutan bir roman yazmaya kalkışabilir miydim? Bundan da emin değilim. Ben yazmaya kalksam dahi muhtemelen editörüm, Binet’nin dünyada epeyce yankı bulan romanı bizde pek ilgi çekmediğinden, haklı sebeplerle beni durdururdu.

Oto-sansürün kol gezdiği bir ruh haliyle, fazla entelektüel olmaktan çekinerek yazılır mı; hem de sadece edebiyat dergilerini takip etmemekle kalmayan, düşünsel olarak onu zorlayacak kitapları okumayan çoğu okura?

“Sevgili mösyö Laurent,

entelektüel değil aydın olun, akıllı olun”

Laurent Binet’ye iletilmesi için K24’e gönderilen (olası) bir okur mektubu.

Konu: Entelektüel değil aydın olun

Sayın Mösyö Laurent,

Size Türkiye’den yazıyorum. Ben mahlasını sizin gibi yabancılar da anlasın diye bookloverman  seçen edebiyata gönül vermiş (Instagram takipçi sayım: 34B :), üç üniversite mezunu, kitap âşığı naçizane bir okurum. Geçen yıl tam 229 kitap okudum, önceki rekorumu üç kitapla geçtim, tabii ki hepsinin yorumunu yaptım (en az 1B like). Takipçilerime önerdiğim kitaplar güzel ülkemde yeni baskılar yapar. Fransızlar kimseyi beğenmez derler. Övünmeyi sevmesem de şahsım edebiyat dünyamızda baya yeri olan biriyim. Bana influencer bile diyebilirsiniz 🙂

Size bazı şeyler yazdım, Instagram’a post ettim ama sizi menşınlayamadım. Orada yok gibisiniz. Dikkat edin, gibi dedim. Garanti gizli bir hesabınız vardır. Meraklı ama gizemli yazar çok… 🙂 Hiç düşündünüz mü, okur size nasıl ulaşacak? Bu devirde bu kadar asosyalmedyalık, bravo. Herkesten öğrenecekleriniz vardır, bunu unutmayın.

Bu yıl kurucusu şahsım olan, an itibarıyle 1182 kişiye ulaşmış kitap kulübümüzde, birkaç üyemizin tavsiyesiyle K24 diye bir derginin 2025 listesini okumaya karar verdik. Artık bookstagram var ama kulübümüz demokratiktir. Taçlı Yazıcıoğlu diye biri (artık herkes yazar maalesef!) 2025’in en iyi kitabı olarak Dilin Yedinci İşlevi’ni seçmiş, böylece sizin roman da listeye girebilmiş. Kitabınızı ben de aldım. Keşke önce yazıyı okuyaymışım, gerçi o da okunacak gibi değil. Zaten hem çok yoğunum hem de  edebiyat dergisi okumanın modası geçti, artık bookstagram var.

Bu arada dikkat ettiniz mi, aldım dedim, okudum değil. Çünkü otuzuncu sayfaya gelmeden pes ettim. Güya Roland Barthes isimli bir profesörün ölümü üzerine yazmışsınız. 1980’de yaşamadığımız için biraz Fransız kaldım 🙂 ama internetten okudum öğrendim tabii. Biliyoruz ki, ilk romanlar otobiyografik olur, acaba ölen profesör hocası mıydı, ona saygı amaçlı anılarını mı yazdı dedik ama bu bir de ikinci romanınızmış. Herkes bu profesör şahsı tanımak zorundadır diye düşünmüş olacak, romanın önsözüne, hadi olmadı arkasına ilgili kişinin bir biyografisini bile eklememişsiniz. Ayrıca madem dilin yedinci işlevinden söz edeceksiniz, ilk altısını yine en başa yazmalı ve tek tek açıklamalıydınız. Okurdan bunu bile esirgemişsiniz.

Ama keşke bunlarla kalaymış. Umberto Eco’yu Gülün Adı’ndan biliyoruz ama Foucault, Derrida, Althusser adında daha bir sürü kahraman var romanda. Gerçek şahıslarmış, whatsappta konuştuk geçende. Üç üniversite okudum diyorum, tek birini duymamışım, başkaları da duymamış, yani duymak zorunda da değilmişiz. Biz roman alıyoruz, edebiyat okuruyuz. Felsefe ya da sosyoloji öğrenmek zorunda mıyız?

Olay örgüsü bir nakış gibi işlenen, inceliklerle dolu, nice hayat dersi aldığımız, katman katman Sefiller’den, Beyaz Geceler’den, Madam Bovary’den sonra kadim Fransız Edebiyatı bu hale gelmiş demek, yazık! Siz mühim bir edebiyatın bugünkü temsilcisisiniz. Heyhat o geleneği hiçe saymışsınız!

Size, Instagram’da toplamları benden az takipçili Siren Yayınlarına, K24’e ve kitabınızı öneren şahsa bu e-maille şu soruyu sormak istiyorum: Bu romanın amacı nedir? Böyle sorulara biz yüzlerce asırlık zengin edebiyatımızda tecahül-ü arif deriz. Anlamamış gibi yapma sanatı! 🙂 Romanın basıldıktan on yıl sonra çevrilmesinin vardır hikmeti dedim, biraz araştırdım. Asıl amacı ortadaymış meğer: Tanıtım.

Fransız romancı yine Fransızların tanıtımını yapıyor, onların kitabını sattıracak. Yeni emperyalizm cinsi budur. O kadar para verdiğimiz kitabı, yeni kitap almadan okuyamayacağız. Kalıbımı basarım ki, Siren Yayınları bu menşınlanan yazarların her birini yakın zamanda yayınlayacak. Türkiye’deyiz diye dünyayı anlamadığımızı sanıyorsunuz ama dünya artık küresel bir köy. Bunları herhangi biri olarak değil, Paris’in dışında 11 ülke daha gezmiş bir dünya vatandaşı olarak söylüyorum.

Dikkat edin cinsel tercihinizi okura dayattığınızdan hiç söz etmedim bile. Sizin gibiler ve Netflix yüzünden LGBT’lik arttı, bunu hepimiz biliyoruz ama elden bir şey gelmiyor.